Phố Hiến một thời chỉ xếp sau Thăng Long - Kẻ Chợ về đô thị kinh tế, thương mại, nhất là thời kỳ hưng thịnh vào thế kỷ XVII và XVIII. Chính vì thế, dân gian có câu ca: “Thứ nhất Kinh Kỳ, thứ nhì Phố Hiến”. Cùng thời ở Đàng Ngoài có Phố Hiến thì Đàng Trong có Hội An là hai đô thị cổ có giao thương quốc tế lớn nhất.

 

Song câu hỏi thường được nhiều du khách và ngay cả không ít người bản xứ đặt ra là: Cảng thị sầm uất nhất nhì cả nước trong nhiều thế kỷ, nay còn lại gì? Phố Hiến ra đời như thế nào? Thời hưng thịnh phát triển ra sao? Vì sao Phố Hiến lụi tàn? Những vấn đề khoa học lớn này đã được nhiều học giả, nhà khoa học trong nước và quốc tế nghiên cứu suốt nhiều thập kỷ qua.

 

 

Thời gian trôi qua, Phố Hiến vang bóng một thời nhưng dòng nước Hồng Hà không bao giờ dừng lại. Phố Hiến từng là thương cảng quốc tế lớn bậc nhất Việt Nam và khu vực. Nhiều thương thuyền lớn từ phương Tây, Nhật Bản, Trung Quốc đã thả neo ở đây. Nhiều công ty hàng hải nổi danh của Hà Lan, Anh cũng từng mở thương điếm tại Phố Hiến.

 

Cùng ra đời trong một thời điểm lịch sử, Hội An vẫn giữ được khu phố cổ. Phố Hiến xưa hình hài như thế nào nay chỉ còn lưu lại rải rác trong các tài liệu trong và ngoài nước, không có những bức vẽ hay hình ảnh hoàn chỉnh. Ngay cả các số liệu về thời cực thịnh, như số lượng tàu thuyền, dân cư… cũng chưa được sưu tầm đầy đủ, khiến việc nghiên cứu, phục dựng diện mạo đô thị cổ còn nhiều thách thức. Tuy nhiên, cùng điều kiện lịch sử và giao thương khu vực, có thể hình dung Phố Hiến từng có dáng dấp tương đồng với Hội An.

 

 

Đến nay chưa có đủ dữ kiện để khẳng định chính xác niên đại ra đời của Phố Hiến. Song qua nghiên cứu sử sách, bia ký, khảo cổ và khảo sát thực địa, các nhà khoa học đều cho rằng:

Ngay từ thế kỷ X, vùng Đằng Châu, phường Sơn Nam ngày nay vốn là lãnh địa của sứ quân Phạm Bạch Hổ. Thế kỷ XIII, dưới thời nhà Trần, khi nhà Nguyên diệt Tống, một số kiều dân Trung Quốc tị nạn đã sang Việt Nam, lập nên làng Hoa Dương. Cùng lúc đó, một số người Việt từ nhiều địa phương khác nhau cũng dần đến sinh sống tại địa điểm tụ cư này để buôn bán, làm ăn. Giáo sư Trần Quốc Vượng khi nghiên cứu về Phố Hiến đã khái lược không gian đô thị Phố Hiến bằng sáu chữ: “Thượng Tam Đằng, Hạ Tam Hoa”.

 

Nhiều học giả cho rằng tên gọi Phố Hiến có thể xuất hiện vào cuối thế kỷ XV, khi vua Lê Thánh Tông (1460 -1497) phân chia đất nước thành 12 đạo thừa tuyên. Mỗi thừa tuyên có ty Hiến sát để giám sát, trong đó có kiểm soát đường thủy. Có lẽ, từ ty Hiến sát đặt trên dải đất ven sông này mà phố buôn quen gọi là Phố Hiến.

Tuy nhiên, phải đến thế kỷ XVII, Phố Hiến mới thực sự trở thành một trung tâm chính trị, kinh tế có nhiều mối giao lưu quốc tế. Lúc này, tại Phố Hiến có lị sở trấn thủ xứ Sơn Nam, ty Hiến sát xứ Sơn Nam, các trạm tuần ty kiểm soát thuyền bè trong và ngoài nước; một đoạn sông tấp nập thuyền bè đỗ bến; những chợ phố đông đúc; các thợ thủ công và thương nhân người Việt, người Trung Quốc, Nhật Bản và phương Tây như Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh, Pháp, Hà Lan…

Phố Hiến xưa nằm sát bờ tả ngạn sông Hồng, nhưng do phù sa bồi đắp nên ngày nay đã cách dòng sông khoảng 2 km. Theo đường sông, Phố Hiến cách Hà Nội khoảng 55 km. Trước đây, từ Thăng Long xuôi thuyền xuống Phố Hiến mất khoảng hai ngày, ngược dòng lên Kinh đô mất khoảng ba ngày.

Vị trí của Phố Hiến có vai trò đặc biệt quan trọng đối với các tuyến giao thông đường thủy thuộc hệ thống sông Hồng - sông Thái Bình trong vùng đồng bằng Bắc Bộ. Các nhà địa chất chia châu thổ Bắc Bộ thành ba vùng tương ứng với ba thời kỳ kiến tạo lớn: Thượng châu thổ với đỉnh là Việt Trì; Trung châu thổ với đỉnh là Cổ Loa; và Hạ châu thổ với đỉnh là Phố Hiến, từ đó các nhánh sông tỏa ra đồng bằng như những nan quạt. Bằng đường thủy, từ Phố Hiến có thể liên lạc tới hầu hết các địa phương thuộc các trấn Sơn Nam, Hải Dương, An Quảng. Phố Hiến là nơi trung chuyển, cửa ngõ án ngữ hoặc thông thương của mọi tuyến giao thương đường sông từ vùng biển Bắc Bộ vào đất liền tới Kinh thành Thăng Long qua các tuyến sông Đáy, sông Hồng, sông Thái Bình.

 

 

Thương cảng Phố Hiến vang bóng một thời nay là dải bãi bồi từ thôn Đằng Châu (phường Sơn Lam) đến thôn Nễ Châu (nay thuộc xã Tân Hưng). Sử sách và ký ức truyền lưu bao đời kể rằng vào thời hưng thịnh, thế kỷ XVII - XVIII, thương cảng này đã đón nhiều thuyền buôn từ Trung Quốc, Nhật Bản, Hà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp và cả xứ Đàng Trong…

Phố Hiến trải dài bên bờ tả ngạn sông Xích Đằng (tên địa phương của sông Hồng), có vị trí giao thương đường thủy thuận lợi. Từ vịnh Bắc Bộ, tàu bè theo sông Hồng, sông Thái Bình, sông Đáy vào sâu trong đất liền đều phải qua Phố Hiến mới đến được Thăng Long. Vì vậy, ngoài chức năng buôn bán, Phố Hiến còn là trạm kiểm soát thương mại quan trọng.

Nhà hàng hải William Dampier từng ghi nhận năm 1688, Phố Hiến có khoảng 3.000 nóc nhà với 20 phường. Samuel Baron, con của một phụ nữ Việt và Giám đốc thương điếm Hà Lan Hendrik Baron, cũng khắc bia đá dòng chữ tưởng niệm “Baron 1680”.

Đến thế kỷ XVII, thương cảng Phố Hiến ngày càng tấp nập. Sách Đại Nam nhất thống chí miêu tả: “Cung cũ Hiến Nam ở địa phận xã Nhân Dục, huyện Kim Động là lỵ sở trấn Sơn Nam đời Lê. Phàm người nước ngoài đến buôn bán thì tụ tập ở đây gọi là Vạn Lai Triều, phong vật phồn thịnh, nhà ngói như bát úp”.

Các thuyền mành bằng gỗ của Trung Quốc, Xiêm La và các nước châu Á khác có thể neo đậu sát bờ sông; thuyền châu Âu lớn thường neo ở vùng nước sâu giữa sông. Các thương điếm phương Tây được dựng lên như thương điếm Anh (1672-1683), thương điếm Hà Lan (1637-1700). Riêng thương điếm Hà Lan hiện diện 64 năm tại Phố Hiến, trải qua 13 đời giám đốc. Nhật trình của Công ty Đông Ấn ghi lại rằng trong hơn 10 năm từ 1672-1683, có khoảng 30 chuyến tàu viễn dương phương Tây đến thương cảng Phố Hiến, cho thấy quy mô và tần suất giao thương quốc tế khá sôi động trong giai đoạn này.

 

Thời hưng thịnh, Phố Hiến có những chợ rất lớn như chợ Vạn ở bến Xích Đằng, chợ Hiến, chợ Bảo Châu ở bến Nễ Châu. Phố phường sinh sống của người dân và thương buôn quây quanh các ngôi chợ này như Cựu Đê thị (phường đê cũ), Ngoại Đê thị (phường ngoài đê), Hà Khẩu thị (phường cửa sông)… Ngoài ra, một số phường còn được đặt tên theo hàng buôn như Thuộc Bì thị (phường thuộc da), Hàng Chén thị (phường Hàng chén), Hoa Lạp thị (phường nón hoa)…

Thời vàng son ở Phố Hiến, nơi buôn bán trù phú nhất là các phố phường của Hoa kiều. Thương khách Nhật Bản cũng đến thương cảng này từ đầu thế kỷ XVII, chủ yếu để đổi bạc, đồng lấy tơ lụa. Sau khi Mạc phủ Tokugawa ban lệnh tỏa quốc, nhiều người quyết định ở lại Phố Hiến. Ngoài buôn bán, họ còn làm các nghề như hoa tiêu, phiên dịch, môi giới. Người Hà Lan, Bồ Đào Nha cũng đến Phố Hiến rất sớm.

 

 

Mạch máu giao thương của Phố Hiến là sông Xích Đằng - đoạn sông Nhị Hà chảy sát Phố Hiến xưa (nay không còn). Đây là nơi trung chuyển và là điểm tụ hội của các tuyến đường sông từ biển Đông vào tới Kinh thành Thăng Long. Bến cảng Phố Hiến là nơi các tàu thuyền ngoại quốc lưu đỗ để làm thủ tục kiểm soát và xin giấy phép đi tiếp tới Kinh đô.

Cùng với bến cảng sông là các khu chợ khá sầm uất như chợ Vạn ở bến Xích Đằng, chợ Hiến bên cạnh lỵ sở Sơn Nam, chợ Bảo Châu… Những chợ này đã vượt khỏi khuôn khổ chợ địa phương để trở thành các chợ liên vùng. Thuyền bè từ Thăng Long - Kẻ Chợ và các trấn gần xa trong nước cũng như nước ngoài đã đến đây buôn bán, trao đổi hàng hóa.

Khu phường phố là khu định cư của người Việt và các kiều dân ngoại quốc (chủ yếu là người Hoa), sản xuất và buôn bán mang tính ổn định. Dựa theo các văn bia ở chùa Hiến (1709) và chùa Chuông (1711), Phố Hiến thời đó có khoảng 20 phường. Qua các bi ký, có thể đọc được 13 phố và 32 tên cửa hiệu buôn bán như Tân Thị, Tân Khai, Tiên Miếu, Hậu Trường…

 

Trong thế kỷ XVII, có hai thương điếm phương Tây được dựng lên ở Phố Hiến: thương điếm Hà Lan (1637-1700) và thương điếm Anh (1672-1683). Đây là văn phòng đại diện kiêm nhà kho của các Công ty Đông Ấn Hà Lan và Anh. Đó là một quần thể kiến trúc xây bằng gạch, nằm ở phía dưới Phố Hiến, gần thôn Nễ Châu và Vạn Mới.

Từ thế kỷ XVIII, quần thể kiến trúc này bị hủy hoại, trở thành đồng ruộng. Đến cuối thế kỷ XIX, tác giả người Pháp G. Dumoutier đã miêu tả lại Phố Hiến với những nhu cầu tâm linh, văn hóa của nhiều cộng đồng khác nhau, thể hiện qua các công trình kiến trúc.

 

Nổi bật là phong cách kiến trúc Việt Nam và phong cách kiến trúc Trung Hoa (với sắc thái vùng Phúc Kiến, phía Nam Trung Quốc), thấp thoáng có phong cách kiến trúc châu Âu như nhà thờ Gô-tích Phố Hiến. Nhiều khi, các phong cách kiến trúc đó pha trộn lẫn nhau.

 

Nhà thờ Kitô giáo ở Phố Hiến là một nhà thờ cổ, xây dựng từ thế kỷ XVII theo kiểu Gô-tích. Cũng như ở các đô thị Việt Nam khác, bên cạnh những kiến trúc bằng gạch ngói, đại bộ phận nhà ở của dân đều bằng gỗ, tre, nứa và ở sát nhau nên nhiều vụ hỏa hoạn đã xảy ra.

Trong lịch sử, Phố Hiến là một đô thị đa quốc tịch, trong đó đông nhất là người Việt và người Hoa. Các kiều dân ngoại quốc khác ở đây gồm Nhật, Xiêm La, Bồ Đào Nha, Hà Lan, Anh, Pháp…

 

Phần lớn người Việt cư ngụ ở Phố Hiến là từ các địa phương khác đổ về sinh sống, làm ăn, đó là một cộng đồng cư dân tứ xứ. Bên cạnh đó, đông đảo người Hoa đến cư trú. Địa điểm tụ cư đầu tiên của người Hoa ở Phố Hiến là Hoa Dương, sau gộp thêm các xã Hoa Điền (Lương Điền), Hoa Cái (Phương Cái), hợp thành Tam Hoa.

Các cửa hiệu của Hoa kiều tập trung ở Phố Khách, phố Bắc Hòa, Nam Hòa; nhiều nhà xây bằng gạch, ngói. Họ xây dựng nhiều đình, đền, chùa, miếu, quảng hội thờ các vị nhân thần người Trung Quốc như Quan Vân Trường, Dương Quý Phi, Lâm Tức Mặc.

Khi việc buôn bán giữa phương Tây và Phố Hiến sa sút, các Hoa thương vẫn trụ lại, gần như nắm giữ độc quyền hoạt động ngoại thương. Lúc này cũng có hiện tượng một số Hoa thương ở Phố Hiến di cư ngược trở lại Thăng Long - Hà Nội, như trường hợp các gia đình họ Phan ở phố Hàng Ngang.

Hiện nay vẫn còn 14 họ Hoa kiều sinh sống tại Phố Hiến - Hưng Yên như Ôn, Tiết, Hoàng, Lý, Trần, Bạch, Quách, Mã, Thái, Hà, Hứa, Từ, Lâm, Khu.

Người Nhật cũng đến Phố Hiến từ đầu thế kỷ XVII. Họ thường mang bạc, đồng đến đổi lấy tơ, lụa. Một số là giáo sĩ và giáo dân Nhật Bản, mang tên đạo theo chữ La Tinh, đi theo các giáo sĩ phương Tây tới Đàng Ngoài truyền đạo. Do sinh sống lâu năm tại Việt Nam, nhiều người Nhật làm hoa tiêu dẫn tàu vào cửa sông, phiên dịch, môi giới.

 

 

Phố Hiến từ một nơi tụ cư, thị trấn, phát triển thành đô thị lớn vào thế kỷ XVII với sắc thái kinh tế nổi trội. Ban đầu là hoạt động buôn bán qua mạng lưới chợ, sau đó thương nghiệp ngày càng phát triển và trở thành hoạt động kinh tế mũi nhọn, đặc biệt là ngoại thương nhờ lợi thế bến sông và đầu mối giao thông vùng.

 

Thời kỳ phồn thịnh nhất của Phố Hiến vào khoảng giữa thế kỷ XVIII (1730-1780). Sau đó là quá trình suy thoái kéo dài gần hai thế kỷ để rồi trở thành tỉnh lỵ Hưng Yên.

 

Một trong những nguyên nhân quan trọng là hệ thống đê điều sông Hồng ngày càng hoàn thiện, làm phù sa tự bồi lắng trên lòng sông. Bến cảng Phố Hiến bị bồi lắng, lòng sông nông dần và bị kéo ra xa bờ, khiến việc bốc dỡ hàng hóa khó khăn.

 

Biểu hiện rõ nhất của sự suy thoái là sự sa sút trong hoạt động buôn bán với nước ngoài. Bối cảnh chính trị - thương mại khu vực cũng thay đổi: Trung Quốc bãi bỏ lệnh hải cấm, mở ra thị trường lớn; Nhật Bản chuyển chiến lược xuất khẩu; các tuyến buôn bán đường biển trực tiếp thông thoáng hơn, không cần qua trung gian Đàng Ngoài. Trong hoàn cảnh đó, ngoại thương Việt Nam nói chung và Phố Hiến nói riêng giảm mạnh. Các thương điếm phương Tây lần lượt đóng cửa. Tàu buôn phương Tây hầu như không còn đến Đàng Ngoài. Phố Hiến vắng dần khách buôn nước ngoài, trừ người Trung Quốc.

 

 

Thế kỷ XIX, khi kinh đô chuyển vào Huế, một làn sóng thương nhân Trung Hoa nhập cư vào Hà Nội càng làm Phố Hiến thêm vắng. Vai trò chính trị của Phố Hiến cũng suy giảm.

 

Năm 1726, chính quyền Lê - Trịnh chuyển trấn lỵ Sơn Nam sang bên hữu ngạn sông Hồng. Năm 1741, trấn Sơn Nam tách thành Sơn Nam thượng và Sơn Nam hạ, trọng tâm chính trị chuyển xuống Vị Hoàng (Nam Định).

 

Các biến động xã hội tiếp diễn: năm 1730 đê Mạn Trù vỡ; tiếp đó là các cuộc khởi nghĩa của Hoàng Công Chất và Nguyễn Hữu Cầu; rồi chiến tranh giữa Tây Sơn và chúa Trịnh. Những biến động này làm tiềm lực kinh tế Phố Hiến suy kiệt. Sang thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, vai trò đô thị kinh tế và thương cảng quốc tế của Phố Hiến không còn nữa.

 

 

Trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử, Phố Hiến trở thành thị xã Hưng Yên, rồi là thành phố Hưng Yên trực thuộc tỉnh Hưng Yên vào năm 2009.

Thực hiện cuộc cách mạng tinh gọn bộ máy theo mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, từ ngày 1/7/2025, tỉnh Hưng Yên và tỉnh Thái Bình hợp nhất thành tỉnh Hưng Yên. Phường Phố Hiến có diện tích 21,5 km² với dân số gần 70 nghìn người, nơi có cảng thị Phố Hiến xưa trở thành trung tâm hành chính của tỉnh Hưng Yên mới.

 

 

 

Những năm qua, tỉnh Hưng Yên đã có nhiều đề án, chủ trương và dành nguồn ngân sách để trùng tu, tôn tạo các di tích nằm trong quần thể di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến. Hiện có 16 di tích lịch sử thuộc quần thể này, từng bước được phục dựng, bảo tồn và phát huy giá trị.

 

Gần đây nhất, ngày 20/12/2025, tại phường Phố Hiến, UBND tỉnh Hưng Yên phối hợp với Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh tổ chức Hội thảo khoa học - thực tiễn về phục dựng, tái hiện, hồi sinh di sản Phố Hiến gắn với kiến tạo hệ sinh thái du lịch sáng tạo trên địa bàn tỉnh Hưng Yên hiện nay.

 

Với tầm vóc và ý nghĩa đặc biệt của Phố Hiến, hội thảo có sự tham dự của lãnh đạo chủ chốt tỉnh Hưng Yên, lãnh đạo Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, các nhà khoa học đầu ngành và đại diện doanh nghiệp.

Tại hội thảo, các đại biểu phân tích sâu giá trị lịch sử - văn hóa đặc sắc của đô thị cổ Phố Hiến. Nhiều ý kiến đề nghị tỉnh nghiên cứu phát triển chuỗi liên kết du lịch vùng dọc sông Hồng, kết nối Phố Hiến với Thăng Long - Tam Chúc - Tràng An - Bái Đính - Cồn Vành; đồng thời sớm hoàn thiện cơ chế quản lý, huy động nguồn lực xã hội hóa, thành lập Hội đồng quản lý di sản Phố Hiến, xây dựng Quỹ Phát triển di sản nhằm bảo đảm tính bền vững trong quá trình triển khai.

Các đại biểu cũng đề xuất hoàn thiện chiến lược phát huy giá trị di sản Phố Hiến theo mô hình “di sản sống”; tăng cường liên kết vùng, thu hút đầu tư, phát triển hạ tầng du lịch đồng bộ; thúc đẩy chuyển đổi số trong bảo tồn, giới thiệu, quảng bá và quản trị điểm đến.

 

Trước đó, vào tháng 4/2025, Văn phòng Chính phủ đã có công văn truyền đạt ý kiến của Phó Thủ tướng Mai Văn Chính, giao Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan khẩn trương nghiên cứu, đề xuất giải pháp cụ thể triển khai đề án “Xây dựng và phục dựng Phố Hiến cổ”.

 

Theo định hướng, đề án có tổng mức đầu tư dự kiến hơn 47.000 tỷ đồng trên diện tích hơn 1.700 ha, nhằm khôi phục không gian đô thị Phố Hiến cổ.

 

Dự án phục dựng Phố Hiến được chia thành bốn phân khu chính gồm: phân khu Phục Hiến (399,3 ha), tâm điểm là khu vực tái hiện thương cảng quốc tế Phố Hiến xưa kết hợp không gian kinh tế đêm và các tuyến phố đi bộ đa văn hóa; phân khu Lễ hội (427,5 ha), là khu vực trung tâm dành cho các hoạt động văn hóa, lễ hội, hội nghị; phân khu Dịch vụ và biểu diễn thực cảnh (467 ha); và phân khu cây xanh sinh thái ven sông Hồng (415,1 ha), tạo không gian trải nghiệm nông nghiệp và thư giãn cho du khách.

 

Ngoài ra, định hướng còn bao gồm 4.000 thuyền chèo tay, 100 thuyền gỗ cổ hai tầng tái hiện các thuyền giao thương từ 12 quốc gia để phục vụ trải nghiệm đường thủy.

 

Sau khi hoàn thành, Phố Hiến cổ được kỳ vọng trở thành điểm đến văn hóa - lịch sử tầm cỡ quốc gia và quốc tế, góp phần định vị rõ hơn vai trò của vùng đất từng là thương cảng sầm uất bậc nhất Đàng Ngoài trong tiến trình giao thương khu vực và quốc tế thế kỷ XVII - XVIII. Việc phục dựng không chỉ nhằm tái hiện không gian đô thị cổ, mà còn là cách làm sống lại ký ức lịch sử, làm rõ hơn những giá trị đã từng tạo nên vị thế đặc biệt của Phố Hiến trong dòng chảy văn hóa - kinh tế dân tộc.

 

Tỉnh Hưng Yên đang hướng tới việc đề nghị UNESCO công nhận Phố Hiến là Di sản Văn hóa Thế giới, qua đó nâng tầm giá trị di sản và thu hút sự quan tâm quốc tế. Tuy nhiên, điều cốt lõi vẫn là bảo tồn đúng bản chất, phát huy đúng giá trị và khai thác hài hòa giữa bảo tồn với phát triển. Hồi sinh Phố Hiến vì thế không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà còn là yêu cầu đặt ra trong không gian phát triển mới - nơi di sản trở thành nền tảng văn hóa, nguồn lực nội sinh cho chặng đường phía trước.

 

Nội dung: Hùng Xướng                Biên tập: Kim Thoa               Thiết kế: Việt Hùng
Ảnh: Nguyễn Thơi - Đào Ban - Đức Hùng

Trích nguồn: Báo Hưng Yên (https://baohungyen.vn/hoi-sinh-pho-hien-tu-thuong-cang-xua-den-hanh-trinh-phuc-dung-di-san-3192058.html)